Friday, September 23, 2016

نامۀ دوم

 زخم جور غریبی قابلیت گسترش یافتن دارد. زخم به لعنتی‌ترین شکل جهان مسری است و آدم زخمی از هر رسانایی، رساناتر است. چشم ببندی و بازکنی می‌بینی که خون زخمش دامنت را گرفته و خون زخم تو نیز دامن دیگری را لاجرم جایی خواهد گرفت. 
زخمی بود. نمی‌توانم بگویم که نمی‌دانستم. کافی بود یک‌بار به تماشایش بنشینی، در چشمانش نگاه کنی و آهوی رمیده‌ای را ببینی که در بنِ مردمکانش ماوا گرفته، زخمی و هراسیده... فکر می‌کردم اما که می‌توانم تیمارش کنم، مرهم شوم برایش. خیالم باطل بود. به برکت رنج فهمیدم که دو آدمِ زخمی کنار هم، درمان درد یکدیگر نیستند که زخم هم را تشدید می‌کنند: با ترس، شرم، خشم و انزوا. کار که از کار گذشت، دیگر نخواندمش. کلماتش گاهی ناخن می‌شد و پوست نورس زخمم را می‌کند، باز همه جا خونی بود، باز در همه حال درد بود. اما مواجه نشدن با کلمات او آسان نیست. معرکه می‌نوشت، عالی می‌نویسد. از یادم نمی‌برم که همان اول بار، به کلماتش بود که دل دادم. بارها نوشته‌هایش را دیگرانی هم‌خوان می‌کنند و تو نمی‌توانی که همیشه چشمانت را ببندی، نمی‌توانم که کور باشم.
در هر مواجهۀ تصادفی، خودم را می‌دیدم که خشمگین می‌شوم. دلم می‌خواست بیشتر تاوان بدهد در عین اینکه من دستانم را تمیز نگه دارم و وادارش نکنم به تاوان دادن. بعضی بزرگ‌منشی‌ها، بعدها که بهشان نگاه می‌کنی از هر حقارتی، حقیرترند. تا رسید به امروز، همین یک ساعت پیش، بی‌حوصله برای خودم می‌چرخیدم، دیدم که نوشته‌ای از او هست و عکسی. از رسیدن به آرزویی می‌گفت و من آن آرزو را، حسش را، خوب می‌شناختم. من و آن رویا از جنس جن و بسم‌الله بودیم باهم، به طرزی لعنتی جمع شدن‌مان با هم محال بود. همان آرزو بود که ما را به دو منِ متفرق بدل کرد. اولش دردم آمد، بعد یادم افتاد که چقدر این را می‌خواست و چه وفادار بود به آن خواستن و چه درد کشید سال‌ها و سال‌ها. من وارث دردی شدم که به من تعلق نداشت، خون آدمی را روی دست‌هایم یافتم که نکشته بودم و پشتم به خنجری دریده شد که تیزیش از دردِ دیگری بود. دیدم همۀ این‌ها درست؛ اما او همیشه در بدترین لحظات هم بیشتر از من رنج کشید. دیدم دارم به یک دهه دردش نگاه می‌کنم و کم‌کم دیگر از خوشیش، ناخوش نیستم. دیدم همین حالا می‌توانم بردارم برایش بنویسم از من اگر حقی روی شانه‌هایت سنگینی می‌کند هنوز، حلالت... با شانه‌های سبک، خوشی را بجو.
می‌دانی آدم‌ها وقتی که دل می‌بندند عزیزترین چیزی که دارند پیشکش آن دیگری می‌کنند. برای آدم زخمی گاهی جراحتش، گرامی‌ترین چیزی است که دارد، همان را به تو می‌دهد، همان را با تو شریک می‌شود. به درد می‌نشینی و زوزه از زخمی می‌کشی که جانت را سوزانده، زخمی از جنس حسرت دیروزِ دیگری ورنج باعث می‌شود نتوانی ببینی که آن دیگری تا چه حد زخمی این حسرت است و ناچار است از زخم زدن، از ویران کردن. 
از همۀ اینها که بگذریم گمانم برایت باز هم نامه بنویسم، مثلا می‌نویسم: حواست هست که زخم جور غریبی قابلیت سرایت دارد؟ حواست هیچ به خودت هست؟

Tuesday, August 2, 2016

نامۀ نخست


و من برای تو می‌نویسم، همچو گنگ خواب‌دیده‌ای که مفری جز نوشتن ندارد.نمی‌نویسد که بشنوی، می‌نویسد که رها شود. خیالِ شنیده شدن، تسلا است.
  دی‌شب داشتم فکر می‌کردم که میان این آشفته بازار روزمرگی، چه بافتنِ خیال خرسندم می‌دارد. آن دمی که دل می‌دهی به حضرت خیالیه و می‌گذاری تو را با خویش ببرد به هرکجا که خواست، از خوش‌‌ترین آنات من است. در این خیال رویاها شکل می‌گیرند، ترس‌ها آشکار می‌شوند و دل‌تنگی رخ می‌نماید. همه چیز همان جاست، تمام جهانت، تجربۀ راه رفته، حسرت معابر نرفته، مقصد آتی، همه و همه همان جایند: در همان یک بذر خیال و تخیل است که ما را خوش می‌دارد و تخیل است که ما را ناخوش می‌دارد. ما با خیال و به خیال، زنده‌ایم و رویاها جان جهانِ خیالند.
 سبک‌بال رویا بباف. مگذار چیزی جلوی رویاپردازیت را بگیرد، بگذار واقعیت همان جا پشت پلک چشمان بسته‌ات بماند تا بر رویاهایت سنگینی نکند. مجال مده که بر خیالاتت چیزی جز اشتیاق، حکم‌فرمایی کند.
 غیور رویا ببین. رویاهای هر آدمی، گنج اویند، گنجت را با نامحرم شریک نشو و نامحرم هرکسی است که بودنش مرهم دردِ تو نباشد. هر آن‌کس که به رویای تو باور ندارد، در این عالم رویا اجنبی است. رویایت را در دلت نگه‌دار برابر اغیار.
جسور رویا بساز. به رویایت وفادار بمان. راه افتادن، همان رسیدن است و اصلا در این جهان که همه چیز هر لحظه در آن تغییر می‌کند، رسیدن چیزی جز خیال است مگر؟ کجا و کی می‌شود دوبار پا در یک رود گذاشت؟ رود است که می‌گذرد، نمی‌ماند، ماییم که هر آن دگرگونیم. هرگز به آن‌جا که به نیتش راه افتاده‌ای نمی‌رسی، امان مده که هراس نرسیدن، شوق رفتن را از تو بگیرد.
صبور رویاهایت را بخواه. «امروز نه آغاز و نه انجام جهان است» را در خاطرت نگه‌دار، مومن بمان به« دانی که رسیدن هنر گام زمان است». مجال مده که واقعیت، چنان فرسوده‌ات کند که از رویا بازبمانی، از خیال سپربساز برابر شلاقِ نتوانستن و نشدن. صبور باش، طاقت بیاور وبدان پاداش خیال، در خود خیال است که متجلی می‌شود. جهان به خاطر خیالاتت به تو مدیون نیست، تویی که باید منت‌گذار صاحب خیال باشی.

و من با تو حرف می‌زنم، همچو پرنده که با درخت. این کلمات امتداد خیالند، خیالی که جانم را سبک و خاطرم را خوش می‌دارد.

Saturday, June 18, 2016

اسب کهر را بنگر

قصه‌اش طولانی است. آغاز روایت شاید آن‌جا باشد که فالانژیست‌های حامی ژنرال فرانکو، جمهوری‌خواهان اسپانیایی را شکست می‌دهند و آنها ناچار به فرانسه می‌گریزند. هزاران مرد جنگ‌آزموده که بعدِ سالیان طولانی جنگ داخلی، آرزویی ندارند جز بازگشت به وطن و بازگرداندن جمهوری. جنگ جهانی دوم که شروع می‌شود اول کنارِ ارتش فرانسه با آلمان‌ها می‌جنگند، بعد همراه سربازان فرانسۀ آزاد در شمال آفریقا نبرد را ادامه می‌دهند، سپس همراه سربازان متفقین با سیسیل حمله می‌کنند و سرانجام در آن عملیات معروفحمله به نورماندی وارد شمال فرانسه می‌شوند، پاریس را آزاد می‌کنند و یک‌سره به سمت جنوب و سلسله جبال پیرنه پیش می‌روند تا به کمک متفقین فرانکوی فاشیست را سرنگون سازند. حالا از آن هزاران جنگجوی جمهوری‌خواه فقط بیست هزار نفر باقی مانده، مابقی افراد در آن بیابان‌های آفریقا یا دشت‌های سیسیل در رویای آزادی جان داده‌اند. شعارشان شده این که اول رم، بعد پاریس و حالا مادرید. سیاستمداران اما از بالای سرشان با فرانکو توافق می‌کنند، متفقین جنگ با اسپانیا را نمی‌خواهند، حمله‌ای در کار نیست.
ما از اینجا وارد قصه می‌شویم. رابرت کاپا برای‌مان احوال اردوی این جنگجویان را روایت می‌کند یاس و اندوهشان را، خشم و دل‌مردگی را. چیزی که کاپا نمی‌گوید این است که آیا هرگز هیچ‌کدام آن مردان از این احساس فرسایندۀ پوچی، رها شدند؟ از این سوال لعنتی که چرا جنگیدیم، برای چه جان دادیم؟ کتاب را صبح‌دم تمام کردم و دیدم قصۀ آن مردها در دل من تمام نمی‌شود. انگار درون من دارند زندگی می‌کنند تلخ و تاریک و هنوز و هم‌چنان دور آتشی نشسته‌اند و از خویش می‌پرسند چه شد که به مادرید نرسیدیم؟ اگر بنا بود که نرسیم اصلا چرا راه افتادیم؟ با خودم فکر کردم این بار که به نظرم رسید همه چیز پوچ و عبث است، می‌روم کنار همین آتش می‌نشینم، و نگاه می‌کنم به چهره‌های خستۀ آفتاب‌سوخته‌شان و بعد به مشکلم می‌خندم، بلند می‌شوم و برمی‌گردم سر زندگیم. هر شکلی از بی معنایی برابر تجربۀ این آدم‌ها به شوخی بیشتر شبیه است.

Thursday, June 16, 2016

نورِ نار

آن لحظه‌ای که میایستی و می‌گویی من تسلیم نمی‌شوم؛ آنِ مبارکی است. بعد این هر آن‌چه برای بقا کنی، مقابل این اصل مبارک، فرع است. چه خم شوی مقابل تندباد، چه چمباتمه بزنی مقابل بوران، چه مشت حواله کنی به توفان؛ فرقی نمی‌کند وقتی هدفت سرپا ماندن باشد و رها نکردن اصل زندگی. از تسلیم نشدن که می‌نویسم منظورم شکست نخوردن نیست. نمی‌شود که همیشه پیروز بود. توگویی اصلا تلخی شکست مقابل شیرینی پیروزی، مانند دم و بازدم حیاتند و آن یکی بدون این دیگری، بی معنی است. تسلیم نشدن یعنی باختن را به شکست لایزال بدل نکنی، یعنی از خودت شکست‌خوردۀ ابدی نسازی، یعنی در تاریک‌ترین لحظات از آن شعلۀ امید در جان و دلت با چنگ و دندان مراقبت کنی و از یادمبری که امیدت نه به زنده‌ها که به خود زندگی باید باشد...ایستاده بودم جلوی پنجره، یک‌دم نور آفتاب، نرم و نوازشگر، تعمیدم داد در خویش و ناگهان حس کردم که گذشته‌ام، از آن تلخیِ مهیب ویرانگر عبور کرده‌ام. راستش را بخواهی احساس کردم رستگار شده‌ام. کمی بعد تر به یاد آوردم که تمام آنات رستگاری در تجربۀ زیستۀ من، نقشی از نور با خویش دارند. نوری که شاید نشانۀ نجات باشد برای کسی که میایستد و می‌گوید مقابل تاریکی، برابر یاس؛ من سر خم نمی‌کنم.

Tuesday, March 29, 2016

اسم مرا صدا کن

آن قدیم‌ها برای عبور از خیابان‌های تاریک شهر، باید اسم شب را می‌دانستی تا وقتی گزمه و عسس گریبانت را گرفتند بتوانی اهلیت خود را ثابت کنی. اسم شب، رمز گشایش خیابان‌های شهر بر آدمیان بود. حالا فکر می‌کنم ما آدمیان هم مانند شهرها، اسم شب خود را داریم. جایی از کتاب خاکستر گرم،  یکی از شخصیت‌های داستان می‌گوید که در چهل سال گذشته اسم رمزش برای دور و نزدیک ساختن آدم‌ها، نام بردن از شهر وین بوده. می‌گفت از وین نام می‌بردم و بسته به واکنش آدم‌ها به این شهر و خاطراتش، با آنها رابطه می‌ساختم. وین ما چیست؟ آن کلید کوچک برای اینکه دیگری را بدون شناخت عمیق، به حریم خویش راه دهیم در جان ما کجا نهفته است؟ کسی را می‌شناختم که اسمش شبش صدای شجریان بود، دیگری شعر شاملو، یکی دوست گرفتن ایران، آن دیگری جادوی سینما... هر کدام ما گویی اسم شبی داریم که ابرازش از سمت کسی دروازه‌های سرزمین روح‌مان را بدون هیچ اختیاری بر روی آن فرد می‌گشاید. رمزی که یادوارۀ آشنایی است پیش از آشنا شدن، دوستی قبل از دوست بودن و گاهی عشق، پیش از شناختن.

Thursday, March 17, 2016

راشومون

جستجوی حقیقت گاه جهنمی درون ما بر می‌انگیزد. دانته برای رسیدن به بهشت، ناگزیر از دوزخ گذشت. بهشت آسان، برکتی لرزان است و اقامت در بهشت شایستۀ آنی است که جرات عبور از جهنم را دارد. گاهی جایی در زندگی، میان روایت‌های متناقض گرفتار می‌شویم، میان آنچه که دل می‌گوید، عقل می‌بافد، میان ناصحان بیرونی، روایت‌های متقاطع نابرابر. من هربار، در چنین موقعیتی گرفتار شدم، به سراغ تماشای راشومون رفتم. کوروساوا در این فیلم از زبان شخصیت‌های فیلم روایتی مختلف از رویدادی واحد را بیان می‌کند. همۀ شخصیت‌ها دروغ می‌گویند و دروغ نمی‌گویند. هر کس فقط بخشی از واقعیت را بیان می‌کند و آن که می‌خواهد به حقیقت اگاه شود میان این تناقض مکرر، تکه تکه خواهد شد، رنج خواهد کشید. چه کسی درست می‌گوید؟ اصلا آیا کسی هست که راست بگوید؟ یادم نیست کجا خواندم که  حقیقت نزد همه است. برای اینکه حقیقت چیزی را بدانی مجبوری همۀ روایت‌ها را بشنوی، به هم‌پوشانی‌شان نگاه کنی، بگذاری قلبت قاضی عقلت باشد، مغزت دلت را بسنجد و مهم‌تر از همه با هیولای تردید مواجه شوی. ماندن با تردید، نشستن در آتش رنج است. بهشت پاداش آنی است که می‌تواند با تردید بماند تا زمان گذشتن برسد. این همه از حقیقت نوشتم، حالا تو بخوان عشق. جستجوی عشق، تمنای بهشت است و جستن جهنم. این است که عاشقان را هماره در آتش می‌بینی، آتشی که می‌سوزاند، آتشی که تطهیر می‌کند.  جستجوی عشق گاهی جهنمی درون ما بر می‌انگیزد و بی‌طاقت، همان بازنده است.

Wednesday, February 24, 2016

خاطرت هست؟

رویایی برای ایران دارم. این که روزی بشود شاهد کشوری باشم آباد، با اقتصادی شتابان رو به رشد، تورم کم، فضای شکوفای فرهنگی و اجتماعی، آزادی‌ فعالیت برای احزاب و گروه‌ها، کشوری بدون زندانی سیاسی. و من این رویا را بدون خون، بدون جنگ، بدون سیاهپوش شدن مادران این ملک می‌خواهم. برای رسیدن به این رویا جز آهسته و پیوسته پیش رفتن، راهی نمی‌شناسم، برای این تداوم، کم‌هزینه‌تر از صندوق رای گزینه‌ای سراغ ندارم.هر مسیر دیگری جز اصلاحات به باورم ما را خون می‌رساند. تجربۀ عراق، سوریه، لیبی؛ جلوی چشم ماست. اصلاح طلبی گاهی یک گام بیشتر پیش رفتن است، گاهی جنگیدن برای یک گام به عقب برنداشتن. اصلا قصد ندارم بگویم با رای ندادن در انتخابات جمعه، عاقبت‌مان سوریه شدن است، نه، حتا خیالش هم از ایران ما دور باد. به رغم این باور دارم که از دست دادن مجلس، شروع مسیری است که حفظ دولت بعدی را برای ائتلاف عاقلان و اصلاح‌طلبان دشوار می‌کند و بازگرداندن کشور به ریل آن رویا، دوچندان دشوار می‌شود. همان‌طور که از دست دادن انتخابات شوراها در سال 82، دومینوی سقوطی را ساخت که با مجلس و دولت در سالهای 83 و 84 ادامه پیدا کرد و ویرانی را برای این خاک به ارمغان آورد. کاش که نگذاریم دوباره این مسیر تکرار شود. می‌دانم هر آنچه که می‌توانستند برای نومید ساختن ما انجام داده‌اند، به این خیل مایوسان گاهی حق ندادن دشوار است، با این همه شعر شاملو را به خاطر می‌آورم آن‌جا که می‌گفت: نه نومید مردم را معادی مقرر نیست، چاووشی امیدانگیز توست بی گمان که این قافله را به وطن می‌رساند. از یادتان که نرفته، برای‌مان گفت امید بذر هویت ماست، گفت از شعله‌های امید در خانۀ قلب‌تان مراقبت کنید. از یادتان که نرفته، رفته؟